Radio

Die uitsending van radio het ‘n belangrike rol gespeel in die vermaak en ontwikkeling van die samelewing in ‘n tyd toe vervoer nog baie beperk was en nedersettings vêr van mekaar verwyder was. Radio was dikwels die enigste verbinding met die buitewêreld en was soms die enigste bron van afleiding.

Radio-toetsuitsendings het in Suid-Afrika op 29 Desember 1923 vanuit Johannesburg begin. Kaapstad het op 15 September 1924 gevolg en Durban op 10 Desember 1924. Aanvanklik was dit meestal Engels, maar op 25 Oktober 1937 is die eerste sender wat uitsluitlik vir Afrikaans bestem was, in gebruik geneem. Die volgende dag was daaroor in die koerante berig en is onder meer gesê dat daar “vir Afrikaans ‘n slag gelewer wat gelykstaan met ander groot ligbakens op ons taal se opwaartse pad“.

Die Afrikaanse radiodiens was eers bekend as Radio Suid-Afrika, maar is sedert 1995 bekend as Radio Sonder Grense (of RSG).

Onder die post-apartheid regering het Afrikaans as televisietaal van die SAUK (SABC) minder prominensie begin kry, maar die radiodiens in Afrikaans is tans (2016) sterker as ooit met die grootste luistertal van enige van die radiostasies in Suid-Afrika en is die enigste SAUK-radiostasie wat winsgewend bedryf word. Dit lok ook talle luisteraars van oor die wêreld wat dit volg deur die internet in hierdie tyd wat baie Afrikaanssprekendes elders as in Suid-Afrika woon.

Dit blyk taamlik moeilik te wees om vas te stel watter uitsendings oor tyd op die bespiegelingfiksie van Afrifiksie gefokus het, maar ons sal poog om hierdie register by te hou en uit te brei namate meer daaroor uitgesaai word of nuwe inligting oor vroeëre uitsendings onder ons aandag kom – vestig asseblief ons aandag daarop indien jy oor sulke kennis beskik.

Radio-uitsendings oor ‘n genre van die letterkunde kan gewoonlik een van twee vorme aanneem. Eerstens kan dit as ‘n boekvoorlesing aangebied word wat gewoonlik oor ‘n aantal episodes opgedeel word. Die ander metode is ‘n radiodrama wat doelspesifiek vir radiodramatisering geskryf of aangepas is, en dan opgevoer word deur stem- en klankkunstenaars. RSG bied jaarliks sulke drama’s aan in ‘n program bekend as Radioteater, waarvan enkeles in die Afrifiksie-sfeer is.

In 1957 en later weer in 1971 is Jan Rabie se Hemelblom weekliks uitgesaai as ‘n vervolgverhaal. (WF)

1965 – C.J. Langenhoven (verwerk vir radio Jacques Loots): Loeloeraai

~1983 Tom Goldwin (vertaal Jacques Loots): Die Koue Syfers (oorspronklik The Cold Equations)  (WF)

2011 – Jan F ViljoenEen-en-twintig Mei Twintig Elf  (WF)

2012 – Charles Dickens: Ebenezer Penniegryper: ‘n Kersfeessprokie  (F)

Dit is Oukersaand en Ebenezer is ‘n suinige prokureur en knorpot wat geen sin in die feesvieringe rondom Kersfees sien nie. Hy wil skaars vir Karel Kroukamp, sy klerk, toestemming gee om tyd saam met sy gesin deur te bring. Maar dan ontvang hy ‘n paar besoekers in sy slaap wat hom laat besef wat die invloed van sy knorrigheid op ander is.

2013 – Fanie Viljoen: Breking  (WF)

Wat sou gebeur as die mediese wetenskap ons almal eendag vir ewig aan die lewe kan hou? Dit is dié vraag wat die bekroonde skrywer Fanie Viljoen met sy debuut-radiodrama wou beantwoord. Stamselnavorsing kan dalk in die toekoms jou voor ernstige keuses te staan laat kom. Johan Rademan is die regisseur van dié riller van ‘n liefdesverhaal wat deur Viljoen as “teater van die futuristiese verbeelding” beskryf word. Die rolle word voortreflik vertolk deur Frieda van den Heever, Marlo Minnaar, Leon Kruger, Juanita Swanepoel, Johann Nel en Deidré Wolhuter.

2014 – Schalk Schoombie: Sonstorm  (WF)

Niek en Miekie woon in ’n slimgebou. Alles is geoutomatiseer en geoptimaliseer – van veiligheid en sekuriteit tot voeding en klimaatbeheer. Onbemande tuie patrolleer die stad terwyl kameras en mikrofone oral opgestel is om misdaad hok te slaan. Selfs binne-in wooneenhede geld streng beheermaatreëls. Een van Miekie se frustrasies is dat daar ’n enorme versameling afstandbehere is wat alles, van die lugversorging tot die beligting en die deure beheer. Uiteindelik ontdek hulle dat daar nog meer beheer kan word as wat hulle aanvanklik gedink het…

2014 – Wilken Calitz: 2092: God van klank  (WF)

Alle vorme van kuns is 40 jaar gelede verbied en die kunstenaars wat steeds hulle kuns probeer beoefen het, is terreggestel. Een pianis het ‘n klavier vir 40 jaar in ‘n grot weggesteek. Wat gebeur as iemand se hartstog sterker as sy oorlewingsdrang is? Die hoofspelers is Chris van Niekerk en Wilna Snyman. Ander spelers is Pedro Kruger en Albert Pretorius.

2014 – Christopher Marlowe: Die tragiese geskiedenis van doktor Faustus  (F)

Faustus gee sy siel aan Lucifer, die duiwel, in ruil vir ‘n langer lewe, wellus en alles wat hy wil hê.

2014 – Riana Scheepers: ‘n Lang, lang nag  (F)

Die verhaal is losweg gebasseer op die mite van Sheherazade, wat baie behendig die dood gefnuik het deur die Sultan te betower met die mooiste verhale en mites vir ‘n duisend en een nagte. Hy het al sy ander vroue na een huweliksnag onthoof. Gedigte van G.A. Watermeyer en Elmarie van Schalkwyk vorm deel van die aangrypende verhaal.

2014 – PG du Plessis: Die nag van Legio  (F)

Die drama is die eerste keer in 1969 opgevoer deur die destydse TRUK. In 1972 wen dit, saam met SIENER IN DIE SUBURBS, die gesogte Hertzog-prys vir drama. In 1990 verwerk die dramaturg, wat vanjaar tagtig word, die drama vir vrouespelers. Vyf vroue in ’n inrigting vir sielsiekes, kry op die vooraand van ’n skuif na ’n ander vleuel, ’n nuwe kamermaat in hulle saal by. Sy is Maluna en sy is daar om ’n ou wrok teenoor Hanna aan te spreek. Die rol van Maluna word vertolk deur Amanda Strydom en Elsabe Zietsman is Hanna. Ander spelers is Elize Cawood, Elma Postma, Karen Wessels, Marina Coetzee en Melt Sieberhagen.

2015 – Martyn le Roux: Bloedlyn  (F)

Kaptein Eugene de Vries word een nag wakker gebel en opgekommandeer om ‘n onverklaarbare geval in Duiwelskloofpas te ondersoek. Die verhaal wat ontvou is een van feite en fantasie waarin die volmaan die hoofrol speel. Die akteurs is Robbie Wessels, Marina Coetzee, Johny Klein, Karen Wessels, Rouel Beukes, Bradley Olivier en Sue Pyler.

2015 – Jan Rabie: Rabie op Radio (twee verhale onder meer “Ek het jou gemaak“)  (WF)

RABIE OP RADIO is ’n tweeluik-produksie van die bekende kortverhale, EK HET JOU GEMAAK en LIED OOR NIEMANDSLAND, deur Jan Rabie, met toeligting deur die bekroonde skrywer en akademikus, Abraham H. De Vries. Beide verhale is vir die radio verwerk deur André Kotzé.

2015 – Italo Calvino: Die Baron op die Bome  (WF)

Italo Calvino was ‘n Italiaanse joernalis en skrywer van kortverhale en boeke. Hy was ten tye van sy dood in 1985 die mees vertaalde kontemporêre Italiaanse skrywer en ‘n belangrike mededinger vir die Nobelprys vir Literatuur. Gedurende sy lewe het hy en sy broer dikwels in bome geklim en daar gesit en lees en ook gefilosofeer oor godsdiens en die politiek. Dít is dan moontlik wat hom die idee gegee het om die drama te skryf oor ‘n man wat sy hele lewe in die bome deurgebring het, sonder om aan die grond te raak, op soek na liefde. Die klassieke stuk is in Afrikaans vertaal deur Elma Warden, en die regisseur het besluit om nie te peuter aan die ietwat argaïese teks nie, aangesien dit bydra tot die fantasie wat ons deur die oë van die verteller en broer van die boombaron meemaak.

2016 –  Fanie ViljoenRagel  (F)

Luan Loots hou daarvan om ander mense se weggooigoed by pandjieswinkels te koop. Hy beplan om alles te verkoop wanneer hy aftree, om vir hom en sy vrou te sorg vir hulle oudag. Dan kom hy op iets af wat hy dalk liewers op die winkelrak moes gelos het, want vandat hierdie ding in sy huis staan, gebeur daar vreemde goed… soms sommer helder oordag!

Buiten vir radiodrama is daar ook van tyd tot tyd programme wat interessante inhoud bevat wat van belang kan wees, soos die 2012 program deur Bettie Kemp waarin sy gesels oor die verwerking van boeke om hulle aan te pas vir radio-uitsending – en spesifiek ook Loeloeraai. Program klankbeeld.

In 2018 is ‘n onderhoud gevoer met Afrifiksie se webmeester oor die webblad en wetenskapfiksie in die algemeen.

Dan is daar natuurlik ook wetenskaplike programme wat dikwels interessant kan wees vanuit ‘n wetenskapfiksie oogpunt, soos Hennie Maas se dokumentêre program uit 2013: Anderkant die wolke – die mens se soeke na sin in die ruimte.

RSG hou gereeld radiodrama skryfkompetisies. Indien jy voel dat jy oor so ‘n ambisie of vaardigheid beskik, gaan kyk gerus op hul webwerf vir besonderhede. Wie weet, een van die dae voeg ons dalk jou bydra ook by hierdie lys…